Zaburzenia zachowania (CD) u dzieci i młodzieży

Dr Sabina Zalewska

Zaburzenia zachowania (CD – conduct disorder) stanowią złożony zespół problemów emocjonalnych oraz dotyczących ogólnego postępowania dzieci i młodzieży. Dziecko z CD, jak podkreśla Urszula Oszwa, psycholog i adiunkt w Zakładzie Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii UMCS w Lublinie, ma poważne trudności z opanowaniem i przestrzeganiem zasad moralnych oraz zachowaniem się w sposób akceptowany społecznie. Nie uznaje autorytetu dorosłych, nie respektuje podstawowych reguł życia społecznego, przejawia zachowania agresywne, które zagrażają zdrowiu fizycznemu innych osób, często niszczy przedmioty stanowiące jego własność, jak również należące do innych, okłamuje, kradnie, wychodzi z domu i nie dociera do szkoły, zdarzają mu się także ucieczki w nieznane na okres dłuższy niż kilka godzin. Przez innych oceniane jest raczej jako chuligańskie, zbuntowane niż jako chore czy zaburzone umysłowo, choć na pewno wymagające pomocy.

Zaburzenia zachowania należą do najczęstszych zaburzeń wieku dziecięcego. Dotyczą one 5–10% najmłodszych pacjentów i około 25% młodzieży. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 zaburzenia zachowania u dzieci zostały oznaczone symbolem F91 (jako podkategoria działu „Zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się zwykle w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym”). Opisana grupa schorzeń nie obejmuje zaburzeń hiperkinetycznych (zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD), afektywnych (związanych z nastrojem, np. depresji) czy lękowych (np. fobii). Zaburzenia zachowania mogą występować także u osób dorosłych, stanowią jednak jednostki chorobowe całkowicie odmienne od ujętych w kategorii F91. Dotyczą nawyków i popędów (należy do nich np. patologiczny hazard), a także identyfikacji płciowej i preferencji seksualnych.

W klasyfikacji ICD-10 wyróżnia się cztery podtypy zaburzeń zachowania:

  1. zaburzenia zachowania ograniczone do środowiska rodzinnego – zachowania wymienione w ogólnych kryteriach diagnostycznych występują tylko w kontekście rodzinnym, co oznacza, że zachowanie dziecka jest zależne od sytuacji rodzinnej;
  2. zaburzenia zachowania z nieprawidłowym procesem socjalizacji – zaburzenie to charakteryzuje się wyraźnie słabymi relacjami interpersonalnymi pacjentów z grupą rówieśniczą, ich izolacją, odrzuceniem, niepopularnością i brakiem trwałych bliskich czy wzajemnych relacji;
  3. zaburzenia zachowania z prawidłowym procesem socjalizacji – w tym przypadku związki rówieśnicze pozostają w prawidłowych granicach, natomiast objawy występują poza środowiskiem rodzinnym;
  4. zaburzenie opozycyjno-buntownicze – charakteryzują się utrwalonym wzorcem negatywistycznego, wrogiego, buntowniczego, prowokacyjnego i niszczycielskiego zachowania. Dodatkowym symptomem diagnozującym jest niski próg tolerancji frustracji oraz brak kontroli emocjonalnej. Kluczową różnicą jest niewystępowanie zachowań naruszających prawo ogólne i podstawowe prawa innych. Zachowania te występują we wczesnym dzieciństwie, zaś brak interwencji powoduje wykształcenie zaburzeń zachowania.

Leczenie zaburzeń zachowania u dzieci i młodzieży powinno obejmować terapię poznawczo-behawioralną oraz systemową. W uzasadnionych przypadkach wskazana jest także farmakoterapia, służąca np. zlikwidowaniu objawów depresji, silnie skorelowanej ze skłonnością do aspołecznych zachowań.

Terapia poznawczo-behawioralna dziecka z zaburzeniami zachowania ukierunkowana jest na kształcenie podstawowych umiejętności społecznych. Pacjent trenuje także zdolność do samokontroli. Uczy się prawidłowo identyfikować swoje uczucia i adekwatnie radzić sobie z negatywnymi emocjami.

Terapia systemowa nastawiona jest na udzielenie wsparcia rodzicom w ich osobistych problemach, a także wyposażenie ich w wiedzę na temat prawidłowych metod wychowawczych (np. nagradzania zachowań pozytywnych). Wszyscy członkowie rodziny mają okazję ćwiczyć – w kontrolowanych warunkach terapii – sposoby efektywnej komunikacji i konstruktywnego rozwiązywania konfliktów. Terapia systemowa powinna objąć także innych dorosłych pozostających w najbliższym kontakcie z dzieckiem, w szczególności nauczycieli.

Jak podkreślają specjaliści, leczenie zaburzeń zachowania jest procesem długotrwałym i często trzeba czekać miesiącami na pierwsze efekty. Jednak już sam fakt stworzenia więzi terapeutycznej z młodym pacjentem można uznać za duży sukces. Oznacza to bowiem, że dziecko poczuło się ważne, bezpieczne, a właśnie tego zwykle brakuje mu przede wszystkim. Za najbardziej pierwotną przyczynę zaburzeń zachowania u dzieci uznaje się bowiem ich poczucie, że są niepotrzebne i niekochane.

Żródla:

psychocare.pl/zaburzenia-zachowania-u-dzieci-jak-je-rozpoznac-i-leczyc/

American Psychiatric Association, Diagnostic And Statistical Manual Of Mental Disorders, Fourth Edition, Waszyngton 1994.

Behavioural and emotional disorders with onset usually occurring in childhood and adolescence, ICD–10 Version: 2016, icd.who.int/browse10/2016/en#/F90-F98

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10, Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Warszawa 1998.

Autorka jest doktorem nauk społecznych, pedagogiem, psychologiem, mediatorem rodzinnym, terapeutą.    Współpracuje z Archidiecezjaną Poradnią

Zdjęcie ilustracyjne/Pixabay.com

facebook
by e-smart.pl